U Studentskom kulturnom centru Novi Sad predstavljena je (8. maj 2026) prateća monografija izložbe „Pobeda je ženskog roda – Žene Vojvodine u borbi protiv fašizma“ koja je inicirana od istoričara Muzeja Vojvodine, a održana u Muzeju savremene umetnosti Vojvodine (sa kojim dele krov) krajem prošle godine. Foto: korzoportal
Promocija monografije
Među koricama obimne knjige, opremljene pratećim originalnim artefaktima, arhivskim dokumentima i fotografijama, naslovljene kao i izložba Pobeda je ženskog roda – Žene Vojvodine u borbi protiv fašizma koju su osmislili Kristina Meneši, Dr Sanja Kojić Mladenov, Dr Aleksandar Horvat i Vojislav Martinov, nalazi se šest analitičkih tekstova koje potpisuju Vojislav Martinov (Studija slučaja br.KZP:368/40 protiv Sonje Marinković i pitanje ženske revolucionarne i antifašističke delatnosti na prostoru Vojvodine pre Drugog svetskog rata; Delatnost Antifašističkog fronta žena od oslobođenja do samoukidanja 1945 – 1953), Kristina Meneši (Žene kao aktivistkinje Narodnooslobodilačkog pokreta u Vojvodini – nova rodna dinamika), Dr Aleksandar Horvat (Emancipacija žena, tradicionalno društvo i partizanski pokret u Vojvodini; Antifašistički front žena: od osnivanja organizacije do oslobođenja Vojvodine 1942 – 1944), Dr Sanja Kojić Mladenov (Kad žena vikne: Juriš!).
Prvi put Muzej Vojvodine i Muzej savremene umetnosti Vojvodine našao se na istom zadatku, u izložbenom prostoru i tematski koncipiranoj izložbi. Svi su, svako na svoj način, predstavili žene učiteljice, slikarke, omladinke, ilegalke, drugarice, revolucionarke, diverzantkinje, agitatorke, pesnikinje, zatvorenice, krojačice, umetnice, zaštitnice, kurirke, bolničarke, borkinje, antifašistkinje, feministkinje, majke, partizanke, glumice, studentkinje, špijunke.
Marama ilegalke Ruže Đurđević Crne, izvršila je samoubistvo kada je otkrivena u bazi u Čortanovcima
Ovaj specifičan projekat, prvi put sažima delatnost dva Muzeja koji godinama unazad dele zgradu nekadašnjeg Muzeja revolucije. Koncept usmeren na antifašizam, proces emancipacije žena i izgadnju društva rodne ravnopravnosti, istaknut je kao onaj koji povezuje ne samo dve različite institucije, vremeneske odrednice – prošlost i sadašnjost, već čini mogući primer mehanizma zajedničkog rada i javnog delovanja. Uvođenje dela savremene umetnosti ima za cilj afirmaciju pozitivnih istorijskih praksi, važnih i za savremeni društvenopoltički, ali i umetnički kontekst. (Kad žena vikne: Jurš!, Dr. Sanja Kojić Mladenov)
Na izložbi su predstavljena multimedijalna dela umetnica Milice Dukić, Jelene Jureše, Milice Rakić, Milice Tomić.
Zatvorenice su se pred rastanak potpisale koncima od oparane odeće najstarijoj Mariji Horvat (logor Salcvedel)
Vojislav Martinov istražio je predmet uhapšene Sonje Marinković pre Drugog svetskog rata, osvetlivši i aktivistkinje koje su bile na istom putu.
Španski građanski rat, ali i represivna i konzervativna vlast Kraljevine Jugoslavije uticali su na veliku mobilizaciju omladine na fakultetima, u srednjim školama i omladinskim organizacijama u borbi za mir i protiv fašizma, a pitanje ženske ravnopravnosti motivisalo je žene iz svih društvenih slojeva da pristupe širokom antifašističkom frontu. Sonja je bila revolucionarka, ali je bila i omladinska i feministička aktivistkinja, skautkinja, planinarka. Isto se može reći i za mnoge druge žene spomenute u ovom tekstu. Vera Gucunja, Jelisaveta Beba Petrov, Lukrecija Ankucić, Olga Radišić (Petrov) i mnoge druge – sve su one bile revolucionarke, feministkinje, aktivistkinje, a najčešće dobre i uzorne studentkinje i učenice koje su svojim primerom širile duh otpora protiv fašizma.
Kristina Meneši posvetila se novoj rodnoj dinamici u Narodnooslobodilačkom pokretu u Vojvodini.
Zbog svojih ilegalnih aktivnosti i doprinosa u borbi protiv okupatora, pripadnice NOP-a bile su ubijane, hapšene, osuđivane na robiju ili odvođene u logore Vojvodine, Jugoslavije i Evrope...
Promene u rodnim ulogama tokom rata nisu automatski uzrokovale suštinske promene rodnih odnosa. Dok su žene radom u pozadini ostvarivale napredak zauzimajući uloge koje su prethodno pripadale muškarcima, one su i dalje ostajale u podređnoj ulozi, budući da su istovremeno borbeni redovi, kao dominantno muška aktivnost, dobijali prioritet (Ljubinka Škodrić, Žena u okupiranoj Srbiji 1941 – 1944, Arhipelag/Institut za savremenu istoriju, 2020)
Dr Aleksandar Horvat osvetlio je patrijarhalni milje na početku ustanka 1941. kada je KPJ pozvala žene da se priključe.
Cilj Partije je bio da se, uz borbu za oslobođenje i socijalnu pravdu, realizuje njen program u pogledu emancipacije žena njihovim direktnim učešćem u partizanskim jedinicama. U ratnim okolnostima partizani u Vojvodini imali su zadatak, slično kao i u drugim delovima Jugoslavije, da pridobiju žene za svoje ideje, ali istovremeno i da savladaju tradicionalne drušvene norme i predrasude o ženskoj populaciji, posebno rasprostanjene na selu kao glavnoj bazi pokreta otpora… Žena je bila u podređenom položaju, sa već dodeljenim ulogama u patrijarhalnoj seoskoj zajednici, u kojoj su smatrani neprimerenim izlasci neudate devojke noću iz kuće, bez pratnje, odlasci u kafanu ili bavljenje politikom.
Prateća monografija izložbe Pobeda je ženskog roda“ – Žene u Vojvodini u borbi protiv fašizma pored toga što u autorskim tekstovima osvetljava pojedine istorijske fakte koji koresponderiju sa temom izložbe, sa brojnim fusnotama i Katalogom izložbe čini hrestomatiju kao podlogu za nova istraživanja i viđenja ove teme.