Univerzitetski profesor iz Novog Sada Vladimir Stojanović nedavno je predstavio svoju novu knjigu/studiju “Nemci u Odžacima – Lokalna zajednica i identitet naseljenog mesta” (Univerzitet u Novom Sadu/PMF/ Departman za geografiju, turizam i hotelijerstvo, 2025). Foto: korzoportal
Vladimir Stojanović već je uveliko prepoznat na akademskoj sceni, ali i šire, kao neumorni istraživač delova baštine na prostoru Vojvodine, manje, ili potpuno nepoznate. Uvek ističe da je početak svih njegovih interesovanja ponikao od vremena kada je postao student, kasnije redovan profesor na Departmanu za geografiju, turizam i hotelijerstvo Prirodno matematičkog fakulteta Univerziteta u Novom Sadu.
Knjiga Nemci u Odžacima – Lokalna zajednica i identitet naseljenog mesta koja je 2025. godine ugledala svetlost dana, nastajala je više decenija, kaže za korzoportal Vladimir Stojanović – Prvi seminarski rad koji sam napisao kao student geografije pre trideset godina, odnosio se na zajednicu Nemaca u Odžacima, odnosno, bio je posvećen temi nupcijaliteta (broj sklopljenih brakova u odnosu na ukupno stanovništvo, prim. korzoportal). Posle Drugog svetskog rata iz Odžaka je otišao najveći deo Nemaca. Rođen sam u Odžacima, tu sam završio gimnaziju, ali moja generacija pamti da smo, iako sporadično, sretali na ulici ljude koji pričaju na nemačkom jeziku, devedestih godina na božićnoj misi mogle su se videti starije žene u astraganskim bundama kako na nemačkom pevaju “Tiha noć” što mi je ostalo urezano u sećanju.
Vladimir Stojanović ističe da sve teme kojima se danas bavi, proističu iz njegovog opredeljenja za geografiju. Kako je napisao u Predgovoru svoje knjige – Analiza tema proizlilazi od prirodnih odlika na teritoriji Odžaka i okoline, promena u predelu koje su nastale kao rezultat razvoja, a nastavlja se u oblastima privrede, morfologije naselja, kulture, građanskog života, crkvenog života i materijalnog kulturnog nasleđa, da bi dodao u razgovoru za korzoportal da knjiga nije nastala iz emotivnih razloga. Sve teme su povezane sa geografijom. Često me pitaju da li imam nemačko poreklo? Odgovaram da nemam, ali izgleda da ljudi primećuju da objektivno pišem o ovoj temi kojom se do sada niko nije bavio na ovako obiman način. Tokom istraživanja želeo sam da ostvarim novi rezultat koji bi privukao čitaoce bez obzira da li su geografi, istoričari, istoričari umetnosti, arhitekti, bez obzira na nivo obrazovanja.
Istraživački rad o nasleđu podrazumeva i saradnju sa osobama različitih struka koje doprinose sveobuhvatnom osvetljavanju teme, odnosno njenoj multisciplinarnosti što je danas sine qua non. Na tome insistira Vladimir Stojanović, ovog puta ostvarivši saradnju sa arhitektom Aleksandrom Stanojlovićem – Zajedno smo na papiru napravili vizuelnu rekonstrukciju šest kuća u centru Odžaka, koje više ne postoje. On je zatim nacrtao njihove fasade kakve su bile između dva svetska rata, u nekadašnjoj Crkvenoj ulici, danas Kneza Mihajla. Na njihom mestu sada su betonske zgrade, sagrađene 70-ih, 80-ih godina 20. veka. U tih šest kuća živele su znamenite porodice koje su, svaka na svoj način, utkale sebe u istoriju Odžaka.
Pored morfološkog opisa Odžaka, posebno tih šest kuća, Vladimir Stojanović zadao je sebi zadatak da izađe iz klasične geografske metodologije istraživanja, te je podizao porodične velove onih koji su živeli u tim kućama, predstavljao ličnosti koje su obeležile istoriju ovog gradića koji je 1813. godine dobio rang trgovišta, što znači da više nije samo bačko selo, već – varošica. Urbana priča Odžaka su i secesijske vile koje su među najlepšim u Vojvodini. Njegov vrhunac bio je početkom 20. veka. U nekim zapisima navodi se da su u Odžacima odjekivali i zvuci teniskih loptica, navodi Stojanović.
Najbolji dokaz toga bio je poduhvat iz perioda od 1818. do 1821. godine, koji je trajno promenio vizuru Odžaka – izgradnja nove i monumentalne katoličke crkve na mestu stare, nalik onima koje se i danas mogu videti u nekdašnjim nemačkim selima… Crkva Svetog Mihaela u Odžacima i danas je najveća nemačka crkva u Bačkoj, a od 1970. godine nalazi se pod zaštitom države kao spomenik kulture od velikog značaja. (Nemci u Odžacima – Lokalna zajednica i identitet naseljenog mest, Završni osvrt, Vladimir Stojanović)
Kada počne da priča o potomcima nemačkih porodica koje su obeležile istoriju Odžaka, Vladimir Stojanović ne krije zadovoljstvo što je prevazišao klasičnu geografsku metodologiju istraživanja proširivši je sociološkom. Uspeo je da osvetli detalje potomaka porodica Trišler, Rauš i Vilman, a diskretno navodi svoje novo otkriće.
Za Trišlerove često kažem da su oni u Odžacima ono što su bili Dunđerski u Bečeju i Srbobranu. Valerija Trišler rođena Bilman na kraju Drugog svetskog rata bila je u dubokim šezdesetim godinama. Živela je i tada sa poslugom u delu kuće koja je bila konfiskovana, ali joj je bilo dozvoljeno da doživotno zadrži ulične lokale koje je izdavala, od čega je i živela do smrti 1975. Novi podatak je da je ona bila sestričina čuvenog arhitekte Ferenca Rajhla (poznata je Rajhlova palata u stilu secesije u Subotici, prim. korzoportal).
Porodica Rauš još je jedna od značajnih u istoriji Odžaka. Vladimir Stojanović navodi da su bili veleposednici, trgovci, ali i umetnici – Jozef Rauš bio je malo poznat akademski slikar, a zavređuje pažnju. Zamislite da neko iz blatnjavih Odžaka polovinom 19. veka ode u Beč na studije slikarstva. On je slikao oltarne slike u okolini, ali i u Pešti, a najvažnije je da je portretisao građane Odžaka. Zahvaljujući njemu sačuvan je njihov izgled tih dvadesetak godina polovine 19. veka kada nije bilo toliko fotografskih zapisa. Na Bulevaru Andraši, jednom od najlepših u Budimpešti, nalazi se palata porodice Rauš iz Odžaka.
Arhitektonski beleg bogatih porodica iz Odžaka doprineo je identitetu i drugih gradova, širili su se poslovne veze – u Novom Sadu su Menratova palata i Vinklova palata (tu je danas H&M, prim. korzoportal), hotel Lovački rog u Somboru, u Subotici… Sve je detaljno istražio, ilustrujući arhivskim fotografijama, Vladimir Stojanović u svojoj knjizi Nemci u Odžacima – Lokalna zajednica i identitet mesta.
Nije zaobišao ni groblja, odnosno spomenike kako kaže potpuno zanemaren segment baštine. Na groblju u Odžacima možete videti spomenike koje nisu izveli zanatlije, već umetnici, školovani vajari, poznate kamenorezačke radnje iz Pešte, čak iz udaljenog Šoprona, iz nemačkog Merciga. Na naslovnoj strani knjige je čuvena statua Ožalošćena. Sve u svemu, ovo je kompleksna knjiga koja polazi od prirodnih odlika na prostoru Odžaka i okoline, a završava se nasleđem crkve i groblja, i još važnije, tragovima koji su deo identiteta drugih gradova, a koren im je u Odžacima.
Vladimir Stojanović uvek je pun planova i novih projekata koje uglavnom ostvaruje, ne odustaje ni kada manjka budžet. Veruje u svoju misiju čuvara nasleđa u Vojvodini bez obzira čije je. O nasleđu bi trebalo svi da brinemo, jer ono predstavlja kulturu Vojvodine, tako je i sa nemačkom baštinom kojom sam se bavio u ovoj knjizi.
Reči Vladimira Stojanovića nisu floskule, ne odzvanjaju u prazno, prate ih njegova dela!