Knjiga “Nemci u Odžacima – Lokalna zajednica i identitet naseljenog mesta” profesora Univerziteta u Novom Sadu Vladimira Stojanovića (Univerzitet u Novom Sadu/PMF/ Departman za geografiju, turizam i hotelijerstvo, 2025) nedavno je promovisana. Objavljujemo Završni osvrt.
Crkva Sv.Mihaela, najveća nemačka crkva u Bačkoj Foto: V. Stojanović
Ova monografija, kao rezultat višegodišnjeg istraživačkog rada, imala je za cilj da podrobno predstavi važne geografske, istorijske i kulturološke aspekte prisustva Nemaca u Odžacima, baveći se njihovim poreklom, kolonizacijom, počecima života u novom zavičaju, privređivanjem, kulturom i baštinom koja je zaostala kao uverljivi pokazatelj prisutnosti danas gotovo iščezle zajednice. Koliko je takvo istraživanje bilo izazovno u datom momentu najbolje govori i odsustvo važnih izvora istorijskih arhiva, koji su, zbog složenog nasleđa povesnih okolnosti, uništeni ili nedostupni. Usled toga, tematski sadržaji u ovoj monografiji rezultat su pretraga sekundarnih izvora građe, od kojih neki do sada nisu objavljeni na srpskom jeziku, delom potiču iz sačuvanog arhivskog materijala, kao najzad i iz privatnih arhiva, ličnih podataka, pojedinaca i potomaka zaslužnih odžačkih porodica iz vremena pre Drugog svetskog rata.
Jedna od istraživačkih dilema ove monografije – kako je zajednica Nemaca u Odžacima uspela da od siromašnog kolonističkog života u bespuću Bačke, tek oslobođene od Turaka, u periodu od svega jednog i po veka stvori industrijski karakter naselja – delimično se može objasniti istorijskim događajima iz šezdesetih godina 18. veka. Arhivski trag poreklom iz 1763. godine, iz vremena posete poverenika za naseljavanje Kotmana, otkriva rezultate ostvarenog privrednog i društvenog razvoja u naselju. Motivisan napretkom koji je opazio, Kotman je ekonomski dodatno stimulisao pripadnike zajednice tako što im je obezbedio novi alat za preradu konoplje (kudelje) i na taj način još više podstakao razvoj zanatstva u Odžacima. Nezaustavljivi napredak iniciran ovim događajem uočljiv je i u zanimljivom podatku da je već naredne decenije u mestu bio organizovan prvi specijalizovani kudeljni vašar. Sve ovo dodatno opisuje karakter dobro organizovane zajednice Nemaca u Odžacima odmah posle kolonizacije. Ipak, pored sposobnosti lokalne zajednice, ne treba zaboraviti još jedan važan preduslov na putu kako privrednog tako i opšteg progresa, a to je plodno zemljište – crnica na lesu, bez koje ne bi bilo ni veoma kvalitetne konoplje u zapadnoj Bačkoj.
Gospodarska gostionica poč. 20. veka Foto: Arhivska razglednica, iz knjige
Početkom 19. veka Odžaci nastavljaju svoj društveni, privredni i urbanistički prosperitet, pa su 1813. godine uzdignuti na rang trgovišta. Time mesto po svojim karakteristikama više nije obično bačko selo, već je po statusu zauzimalo položaj između sela i grada, odnosno – varošice. Najbolji dokaz toga bio je poduhvat iz perioda od 1818. do 1821. godine, koji je trajno promenio vizuru Odžaka – izgradnja nove i monumentalne katoličke crkve na mestu stare, nalik onima koje se i danas mogu videti u nekadašnjim nemačkim selima. Pokazatelj ekonomske snage i prosperiteta jeste i činjenica da je zajednica lokalnih Nemaca napustila prvobitne planove za izgradnju, koji nisu zadovoljavali njihove kriterijume o veličini i izgledu crkve. Crkva Svetog Mihaela u Odžacima i danas je najveća nemačka crkva u Bačkoj, a od 1970. godine nalazi se pod zaštitom države kao spomenik kulture od velikog značaja.
Urbanistički razvoj Odžaka pratio je njihov privredni razvoj, pa je naselje kroz 19. vek i prvu polovinu 20. veka konstantno menjalo svoju morfologiju. Njene odlike bile su saglasne sa morfologijom malog grada u kome se prepoznaju građanske kuće različite arhitekture i glavna ulica sa nizom zgrada raznovrsnih funkcija i stilova gradnje. Nešto dalje od centra nalazili su se privredni objekti koji su, sa razvojem industrijalizacije, doneli brojne novine u naselju. Reč je, pre svega, o fabričkom kvartu prema nekadašnjem Filipovu, sa radničkim halama, dvema radničkim kolonijama, upravnom zgradom, radničkim domom, gradskim parkom i sportskim terenima koji su nastali paralelno sa industrijskim prosperitetom. Sve ove građevine sa pripadajućim površinama formirale su odlike malog grada u gradu, što obična bačka sela u bližem i širem okruženju nisu posedovala u svojoj urbanističkoj fizionomiji.
Foto: V. Stojanović
Lokalnu morfologiju Odžaka, pored industrijalizacije, oblikovali su i drugi procesi koji su pratili izrazit prosperitet krajem 19. i početkom 20. veka. Iz tog perioda potiče nekoliko secesijskih vila u naselju, sačuvanih sve do danas, uprkos značajnoj devastaciji kulturnog nasleđa koja nije mimoišla ni Odžake. Postoje ozbiljne indicije da su među projektantima tih vila i arhitekte čiji značaj prevazilazi lokalne okvire, što bi tek trebalo potvrditi budućim istraživanjima. Iz istog perioda potiče i Kapela Svetog Vendelina, za koju se ispostavilo da, kao zaštićeni spomenik kulture, ima širi značaj nego što se ranije pretpostavljalo. Istraživanja su potvrdila da je kapela jedini do sada sačuvani arhitektonski objekat posvećen nekada široko rasprostranjenom kultu Svetog Vendelina, s obzirom na to da su kapele u Prigrevici, Kljajićevu i Bačkom Gračacu (Filipovu) porušene. Kult Svetog Vendelina na prostore Bačke doneli su upravo Nemci kolonizovani u 18. veku.
Najznačajnija odlika urbanističkog identiteta Odžaka ogleda se u strukturi šahovske table i u fizionomiji koju određuje pravilo gradnje duž ulične regulacione linije. Ovaj princip se, međutim, često zanemarivao od šezdesetih godina 20. veka, zbog čega naselje gubi svoju osnovnu urbanističku karakteristiku.
Odžacima su nekada odjekivali zvuci teniskih loptica Foto: korzoportal, iz knjige
Kao suštinsko pitanje u vezi sa nekadašnjom lokalnom zajednicom Nemaca u Odžacima, identitetom naselja i kulturnim nasleđem koje je proisteklo iz složenih istorijskih prilika, ističe se sledeće: kako dalje postupati sa preostalim nasleđem i na koji način ga zaštititi i sačuvati. Mada je nemoguće dati jednostavne odgovore na ovakve izazove, važno je pre svega razumeti mesto lokalnog nasleđa u ukupnom nasleđu Srbije koje je, zbog njenog geografskog položaja i istorijskih prilika, veoma složeno, raznovrsno i slojevito. Nasleđe različitih manjinskih etničkih zajednica, skoro iščezlih sa ovog prostora, treba sačuvati kao dokaz kompleksnosti kulturne i političke istorije, jer upravo to čini taj prostor osobenim. Ovakve aktivnosti omogućile bi i drugim, ovde preostalim narodima, a pre svega većinskom srpskom narodu, da na početku 21. veka svi zajedno preuzmu važnu ulogu u očuvanju kolektivnog sećanja, kulture i ugroženih materijalnih kulturnih dobara za generacije koje dolaze.
Naslov i oprema teksta korzoportal