Vajfertova pivara u Pančevu, istorijska industrijska baština, uvrštena je na listu Sedam najugroženijih kulturnih dobara Evrope za 2026. što je rezultat prijave koju je podnela Fondacija Neozoik iz Beograda. Program „7 Most Endangered“ svake godine sprovodi Evropa Nostra sa partnerima, a sada je to Institut Evropske investicione banke. Ilustracije: Aleksandar Stanojlović
Vajfertova pivara je osnovana 1722. i predstavlja jedan od najstarijih industrijskih pogona na južnoslovenskom prostoru, nalazi se u centru Pančeva, između njegovog istorijskog centra i obale reke Tamiša. Od sredine 19. veka dolazi u posed porodice Vajfert koja je od Pivare načinila jedan od najuspešnijih pogona. Đorđe Vajfert se u Pančevu dokazao kao industrijalac, u Boru kao istraživač rudarstva, a u Narodnoj banci u Beogradu kao guverner.
Na početku 21. veka,Vajfertova pivara devastirana je, urušava se. Zavod za zaštitu spomenika kulture Pančeva nema dovoljno sredstava da je zaštiti, tako da je ovaj istorijski spomenik prepušten zubu vremena. Bilo je pokušaja skretanja pažnje na ovaj najznačajniji spomenik industrijske baštine pod zaštitom, čiji značaj je mnogo veći od lokalnog, kao što je bio konkurs za arhitektonsko rešenje njene rekonstrukcije i revitalizacije 2015. godine. Propozicije konkursa su zahtevale da bude očuvana u postojećem izgledu i gabaritu. Pivara predstavlja tradiciju grada i njegov identitet i ocenjivala se sinergija starog i novog, stoga je u velikom interesu šire zajednice da se Vajfertova pivara sačuva, obnovi i preda novim generacijama na korišćenje, s obzirom da identitet jednog mesta grade sve generacije koje dele životni prostor. Konkurs je završeno dodelom tri nagrade ali… time se i završio!
Dodatna devastacija Vajfertove pivare učinila su dva požara – 2005. i 2010. godine. Oni su nepovratno uništili deo stare zgrade, odnosno novu pivaru potpuno.
Korzo portal za urbanu kulturu i baštinu 2016. godine u projektu “Nepokretno nasleđe u Srbiji” objavio je i autorski tekst arhitektinje Tamare Tasić u kome je analizirala procese za rehabilitaciju generalno zapuštenog, ali potencijalno atraktivnog segmenta kulturnog nasleđa, pod krovnim imenom – industrijsko nasleđe.
“… Godine 2003. Odbor Srpske akademije nauka i umetnosti za arheologiju i Zavod za zaštitu spomenika kulture u Pančevu sačinili Ugovor o naučnoj saradnji rekognosciranja industrijskog nasleđa teritorije jugoistočnog dela srpskog Banata. Hronološki okvir istraživanja je razdoblje od početka 18. do sredine 20. veka. U poglavlju „Studija izvodljivosti“, ovog dokumenta, navodi se: Stara industrijska zona Pančeva u okviru ”ekološke zone” treba da bude projekat od izuzetnog značaja sa aspekta značaja industrijskog nasleđa i kao hitna potreba za pronalaženjem alternativnih izvora prihoda za stanovništvo i omogućavanje javnog pristupa u cilju korišćenja cele zone, razvoja turizma i vraćanja svesti o nasleđu i identitetu. Pošto projekat obuhvata život cele zajednice, potreban je mnogo širi aspekt od tehničkog i arhitektonskog. Ovaj projekat uključuje stručnjake iz raznih oblasti: ekonomije, planiranja, ekologije, sociologije, turizma, itd. Studija izvodljivosti treba da bude pre razvojni program nego program zaštite spomenika. To je razlog zašto je neophodno otvoriti proceduru za plan upravljanja lokalitetom, sa fazama razvoja, definisanjem kratkoročnih, srednjoročnih i dugoročnih planova i zajedničke odgovornosti…“
Od 2003. do 2026. godine proteklo je mnogo vode rekama, ništa više nije isto (U istoj reci ne možeš se okupati dva puta, napisa Heraklit) i Vajfertova pivara uplovila je u nove vode na evropskoj mapi najugroženijih kulturnih dobara Evrope 2026 – „7 Most Endangered“ zahvaljujući beogradskoj Fondaciji Neozoik. Kampanju svake godine sprovodi Evropa Nostra sa partnerima.