“Mali vodič kroz Metohiju”, putopisna reportaža Aleksandra Stanojlovića sa Kosova i Metohije, sa fokusom na Metohiju koja “dosta podseća na toskanske arkadije… Centar Metohije je Prizren, jedan od najlepših gradova u Jugoslaviji…”. Foto: A. Stanojlović
Crkva Sv Spasa – Vaznesenja Hristovog, manastir Visoki Dečani
Geografski pojam Metohija ne nalazi se slučajno u sastavu političkog prostora koga znamo kao Kosovo i Metohija. Kosovo je visoravan koja se sastoji od nekoliko polja i okružujućih planina, Metohija je ravnica koju od Kosova odvaja splet brda, dok je sa juga, zapada i severa definišu masivi impozantnih planina Šare, Prokletija i Mokre gore. Kosovo je na visini od oko 700 metara nad morem, dok je Metohija znatno niža, na oko 300 do 400 metara nadmorske visine. Možemo ih posmatrati kao dve razdvojene ploče i svaka od njih je posebna geografska, klimatska, ekonomska i mentalitetska priča. Metohija je pitomija i naginje Mediteranu, klima je prijatnija i gradovi su mnogo lepši od kosovskih. Dosta podseća na toskanske arkadije. Izuzetno je bogata vodotocima, vazduh je oštar i rezak, a dramatičan susret ravnice i visokih planina čini ceo prirodni predeo nezaboravnim. Upravo na tim spojevima podignuti su neki od najvažnijih srpskih pravoslavnih srednjovekovnih spomenika.
Pećka patrijaršija, oltari tri crkve
Putnici iz centralne Srbije na prostor Kosova i Metohije ulaze sa ličnom kartom, kontrola je rutinska, kao bilo koja policijska kontrola. Naravno, ne sme da se unese nepropisana roba. Na KiM je poslednjih godina mnogo uloženo u puteve i danas se brzo stiže sa jednog kraja na drugi. Ljudi su ljubazni i predusretljivi, stariji pričaju srpski i drago im je kada vide nekog iz vremena Jugoslavije, jer se prisete “starih dana”. Mlađi Albanci ne govore srpski, pa se sporazumevamo na engleskom.
Brod crkve Sv. Apostola, Pećka patrijaršija
Visoki Dečani, ulazni portal
Srpski turisti i hodočasnici u Metohiju najviše dolaze zbog posete manastirima Visoki Dečani, Pećka patrijaršija i Sveti Arhangeli. Srpska sela poput Velike Hoče i Goraždevca uveliko su popunjena dotovima na bookingu i airbnb-u. Većina puteva na Kosovu i Metohiji je zatrpana raznim usputnim drumskih sadržajima, poput benzinskih pumpi, trgovina, salona za svečanosti, prodavnica nameštaja, tako da su prilazi ovim manastirima i prvi susret sa njima praznik za oči i nezaboravan prelaz iz agresivne betonske gomore u carstvo prirode, kulture, baštine i duhovnosti. Imajmo u vidu da je crkva Svetog Spasa u Visokim Dečanima najviši domet u istoriji srpske kulture, stoga nikako ne bismo smeli doći nepripremljeni, umorni i nedostojni poseti ovakoj svetinji. Sve u Dečanima je impozantno: od građevine, skulptura, fresaka i ikonostasa, preko razgovora sa monasima, do ponude vina i suvenira u manastirskoj prodavnici. A prisustvo božjoj službi, pojanje monaha i celivanje moštiju Svetog kralja Stefana predstavljaju susret sa najvišim oblikom duhovnosti, posebno za prvoslavne Srbe. Isto možemo da tvrdimo i za Pećku patrijaršiju, iako je ovo mnogo skromniji i nežniji manastir, obzirom da je ženski. Ne čudi, jer srednjovekovni arhijereji, kao zadužbinari manastira, nisu imali toliko novca kao veliki kralj iz porodice Nemanjića, što nikako ne umanjuje doživljaj umetnosti i duhovnosti: za pećku pripratu možemo reći da je jedan od naših najlepših oslikanih prostora iz srednjeg veka, a za crkvu Svetih Apostola jedan od najmističnijih.
Trg Šadrvan, Prizren
Centar Metohije je Prizren, jedan je od najlepših gradova na prostoru Jugoslaviji, grad na dodiru ravnice i planine i divan primer kako se čovekovo delovanje može organski nadograditi na delo prirode. Stari centar je očuvan i pun je turista. Najbolje ga je posetiti u avgustu kada se održava filmski festival i ovo je poziv svim ljubiteljima filma da razmotre odlazak u Prizren tokom ovog leta. Centar grada je na trgu Šadrvan, odakle se granaju ulice koje vode ka čuvenim građevinama iz srednjovekovnog i osmanskog perioda. Tu je impresivna Sinan-begova džamija, za čiju gradnju je korišćen kamen sa Svetih Arhangela, manastira cara Dušana. Dobro sam pregledao strukturu kamenih blokova i video da se na prednjoj fasadi nalaze stariji i grublji komadi kamena, očigledno doneti sa starije građevine, dok su ostale tri fasade obložene kamenom tesanim u vreme gradnje.
Crkva Sv. Spasa i Potkaljaja, Prizren
Iza džamije su uske strme ulice nekadašnje hrićanske mahale Potkaljaja, nekada najromantičniji deo Prizrena, najstariji deo grada u kome su živele stare prizrenske porodice, u orijentalnim kućama sa baštama i ružičnjacima, kroz čije su avlije prolazili potoci sveže planinske vode. Cela četvrt je tragično stradala marta 2004. kada su je pripadnici albanskih pobunjenika spalile, čineći jedan od najvećih primera urbicida u ratovima u Jugoslaviji. Uništenje Potkaljaje je u varvarskoj ravni sa stradanjem Vukovara, Dubrovnika i Mostara. Potkaljaja se danas obnavlja, ali duh tog dela grada, njegovi stanovnici, građanske i porodične tradicije su zauvek izgubljeni. Svetli trenuci naravno postoje, jedan od njih čine entuzijasti koji već nekoliko godina u crkvi Svetog Spasa organizuju festival stare duhovne i svetovne muzike Medimus.
Freska Sv. Varvara, Bogorodica Ljeviška, Prizren
Zadržimo se malo na priči o crkvi Bogorodica Ljeviška, jednim od četiri spomenika srpskog naroda na Kosovu i Metohiji koji su pod zaštitom UNESCO-a. Crkva je isto zapaljena marta 2004. godine i teško je stradala. Godinama je bila zatvorena i okovana bodljikavom žicom. Čitao sam da je zatrpana visokim betonskim zgradama podignutim u poslednje vreme. Međutim, susret sa Bogorodicom Ljeviškom je bilo istinsko oduševljenje: crkva je otvorena i dostupna, za ulazak u nju treba da ostavite dokument dežurnom kosovskom policajcu. Unutra će vas dočekati mlada i obrazovana kustoskinja Anđela koja prima i vodi grupe. Crkva je divna i spolja i unutra, nema bodljikave žice, nema betonskih skalamerija u okruženju. Freske su očišćene i konzervirane (osim u oltarskom prostoru koji će se raditi u sledećoj fazi). Dočekaće vas za zidova očišćeni i osveženi pogledi starih hrišćanskih proroka i svetitelja majstora slikarstva Mihaila Astrape, dvorskog umetnika kralja Milutina, u odeždama vizantijskih careva i carica, svrstavajući Prizren u slavne gradove vizantijskog sveta, zajedno sa Ohridom, Trnovom, Solunom i Carigradom. Za razliku od pre 20 godina, današnji Prizrenci su shvatili da u svom gradu baštine crkvu koja krije najviše srednjovekovne umetničke domete i prema njoj se odnose sa najvišim poštovanjem.
Ako želite preporuku za dobar ručak u lepom prirodnom ambijentu, jedno od mesta bi moglo biti izletište na obali Drima kod Švanjskog mosta, između Đakovice i Prizrena, kod sela Zrze. Švanjski most je inače istorijsko mesto značajno za srpsku vojsku pred prelaz preko Albanije 1915. godine. Restorani na obali reke nude tradicionalna albanska i balkanska jela, ali su posebno zanimljivi grilovani smuđevi jer su mnogo manji od naših dunavskih smuđeva, mada im je ukus gotovo isti. Probajte uz ribu i neko od metohijskih vina, jer ako je Metohija balkanska Toskana, onda su i vina vrhunska, a i primećujem da se metohijani vinari kako vreme prolazi, sve više trude.